Powiaty grodzkie w Polsce
Powiat grodzki (miasto na prawach powiatu) jest gminą o statusie miasta,
wykonującą zadania powiatu.
We wszystkich miastach na prawach powiatu władzę wykonawczą sprawuje prezydent miasta.
Powiaty grodzkie są jednostkami samorządu terytorialnego (podziału terytorialnego),
wprowadzoną w dniu 11 kwietnia 2001 r. w art. 3 zd.1 ustawy powiatowej uchwalono
że :
"Powiat jako jednostka zasadniczego podziału terytorialnego obejmuje
całe obszary graniczących ze sobą gmin albo cały obszar miasta na prawach powiatu.
Miasto na prawach powiatu jest więc zarówno gminą jak i powiatem.
Zapis taki expressis verbis wyróżnia powiat jednogminny
(w języku prawnym określane mianem miast na prawach powiatu,
w języku prawniczym nazywany powiatem grodzkim).
Art. 91 ust. 5 ustawy powiatowej mówi :
"Dlatego jeśli w przepisach jest mowa o powiecie grodzkim, rozumie się przez to miasto na
prawach powiatu".
Konsekwencją poddania ustroju i działania miasta na prawach
powiatu regulacjom ustawy o samorządzie gminnym są następujące:
- organy w mieście na prawach powiatu (tj. rada miasta i prezydent miasta)
wykonują kompetencje właściwe dla - odpowiednio - rady gminy i rady powiatu oraz wójta
(burmistrza) i starosty,
- organ wykonawczy miasta na prawach powiatu jest organem monokratycznym,
- rada nie wybiera organu wykonawczego i nie może go odwołać,
- radni składają ślubowanie wg tekstu roty z art. 23a ustawy gminnej.
Poza tym w strukturze organizacyjnej miasta posiadającego prawa powiatu pojawia
się organ nie funkcjonujący w "normalnej gminie (komisja bezpieczeństwa i porządku).
Co do zasady miasto na prawach powiatu jest gminą, jego organy podlegają
przede wszystkim regulacjom ustawy o samorządzie gminnym."
Status ten, po wprowadzeniu w dniu 1 stycznia 1999 roku nowego trójstopniowego
podziału terytorialnego państwa, otrzymały:
- miasta liczące ponad 100 tysięcy mieszkańców,
- dawne stolice województw (poza Ciechanowem, Piłą i Sieradzem;
- samorządy tych miast zrezygnowały ze statusu miast na prawach powiatu),
- niektóre miasta w dużych aglomeracjach miejskich: Jastrzębie-Zdrój,
Jaworzno, Mysłowice, Piekary Śląskie, Siemianowice Śląskie, Sopot,
Świętochłowice,
Świnoujście, Żory.
Warszawa uzyskała status miasta na prawach powiatu w dniu 27 października 2002 r.;
w latach 1999-2002 istniały równolegle: powiat warszawski i miasto stołeczne Warszawa
(związek komunalny gmin, utworzony na podstawie ustawy warszawskiej).